Ogród botaniczny

najstarszy w Polsce ogród botaniczny

Ten najstarszy w Polsce ogród botaniczny pełni nie tylko funkcje edukacyjne, ale też kulturowe, artystyczne i muzealne.

Informacje ogólne

Ogród Botaniczny UJ zajmuje tereny dawnych teras rzecznych Wisły, której współczesne koryto znajduje się w odległości ok 1,5 km na południe. Północna część Ogrodu to terasa wyższa, zaś południowa część to obszar terasy zalewowej. Pierwotne ukształtowanie terenu zostało nieznacznie zmodyfikowane przez nasypy, obmurowania i wykopy.

Terasa wyższa to czwartorzędowe piaski i żwiry fluwioglacjalne z rzadkimi torfami. Na podłożu tym wykształciły się gleby płowe lub częściowo brunatne. Niższa terasa zbudowana jest głównie z osadów aluwialnych (muły, piaski, żwiry) z lokalnymi śladami zatorfienia, na których wykształciły się czarne ziemie lub mady. Obecnie na terenie Ogrodu przeważają gleby ogrodnicze.

Historia Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Jagiellońskiego

Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie powstał w 1783 roku z inicjatywy Komisji Edukacji Narodowej. Jego najstarsza część zajmuje teren dawnej posiadłości Czartoryskich o powierzchni 2,4 ha wraz z pałacem z 1600 roku (pierwotnie parterowy). Za czasów pierwszego dyrektora ogrodu Jana Jaśkiewicza na obszarze tym stworzono barokowy park typu francuskiego. Do dziś zachowała się oryginalna sadzawka przekształcona ze starorzecza Wisły. Obszar Ogrodu kilkakrotnie powiększano, a dzisiejszą powierzchnię osiągnął w latach 30-tych XX wieku.

Pierwsze szklarnie – tropikalną i chłodną wybudowano obok pałacu w latach 1786-1787. W kolejnych latach przebudowano pałac oddając do użytku Obserwatorium Astronomiczne założone przez Jana Śniadeckiego. Stopniowo następował rozrost kolekcji roślin. W pierwszym numerze związanego z Ogrodem Botanicznym wydawnictwa Catalogus plantarum z 1806 roku opisano 2158 gatunków roślin. Sześćdziesiąt lat później katalog obejmował już 10 tysięcy gatunków.

W latach 1819 – 1825 Ogród powiększono o obszar 1,2 ha. Przyłączony teren ze stawem przekształcono w park krajobrazowy w stylu angielskim, którego układ kompozycyjny zachował się w starej części arboretum.

W latach 1826 – 1827 naprzeciwko starych oranżerii  powstała szklarnia tropikalna. Utworzono w niej dział systematyczny, kolekcję wierzb oraz roślin wodnych na stawie, alpinarium, a także  geograficzne działy roślin w szklarniach. W tym czasie zbiory Ogrodu liczyły już ok 4 tysięcy gatunków i odmian.

Pod koniec lat trzydziestych XIX wieku miała miejsce przebudowa pałacu, wzniesiono ogrodzenie i bramę z herbem Wolnego Miasta Krakowa. Po wykonaniu tych prac czas inwestycji zakończył się, a Ogród podupadł. Dopiero w 1843 roku, gdy stanowisko dyrektora Ogrodu objął Ignacy Rafał Czerwiakowski, rozpoczął się „złoty okres” w historii Ogrodu. Cztery lata później Ogród przeszedł pod opiekę nowo powstałej katedry botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, a w 1854 roku głównym ogrodnikiem został Józef Warszewicz. To dzięki niemu kolekcja Ogrodu powiększyła się o okazy z Ameryki Środkowej i Południowej.

W 1856 roku rozbudowano szklarnie. Pierwotny układ oranżerii, kompleks Victoria, zachował się do dzisiaj z niewielkimi jedynie zmianami. Wtedy też uregulowano staw na środku którego usypano sztuczną wyspę.

Katedrę botaniki wraz z Ogrodem objął w 1878 roku Józef Rostafiński. W jego czasach rozwinęła się pracownia botaniczna, w której oprócz badań z dziedzin florystyki, systematyki oraz fitogeografii, rozwijała się nowa dziedzina – paleobotanika. W 1882 roku wybudowano nową palmiarnię, która przetrwała do 1959 roku. Szklarnia ta stanowiła symbol świetności Ogrodu, jednak koniec XIX wieku przyniósł upadek kolekcji roślin.

Początek XX wieku to upadek Ogrodu. Ciągłe konflikty między dyrektorem Rostafińskim a ogrodnikiem Gustawem Polem doprowadziły do ustąpienia tego pierwszego z zajmowanego stanowiska. Kolejno po nim dyrekcję obejmowali Józef Piotr Brzeziński, Emil Godlewski senior, Edward Janczewski. Jednak przy tak niestałej dyrekcji Ogrodu nie było możliwe przeprowadzenie jakichkolwiek prac remontowych. W 1907 roku zawaliła się drewniana storczykarnia niszcząc wiele okazów kwiatów. W 1912 roku spaliła się, wraz z kolekcją tropikalnych roślin obrazkowatych, drewniana szklarnia.

Odbudowa Ogrodu rozpoczęła się w 1913 roku, gdy dyrektorem Ogrodu  był Marian Raciborski. Został on też pierwszym kierownikiem Instytutu Botanicznego. Założono alpinarium geograficzne, dział genetyki i zmienności roślin oraz grupę geograficzną roślin krajowych pod „Dębem Jagiellońskim”.

Po śmierci Raciborskiego dzieło przywrócenia Ogrodowi swej dawnej świetności kontynuował, od dnia 1 stycznia 1918 roku, Władysław Szafer. Za jego czasów Ogród uzyskał swój dzisiejszy
kształt. Odbudowa zniszczonych szklarni miała miejsce w latach 1925 – 1926. W maju 1926 oddano do użytku kompleks szklarniowy Victoria, podwyższono o 4 metry palmiarnię i odnowiono dział systematyki roślin.

W kolejnych latach ponownie powiększono obszar Ogrodu. Po przyłączeniu działek sąsiadujących od wschodu i zachodu Ogród osiągnął powierzchnię ok. 6 hektarów. W części zachodniej, dzierżawionej do 1946 roku od uniwersyteckich klinik, powstał dział roślin leczniczych.

W 1934 roku przedłużono w głąb arboretum główną aleję, a na jej końcu wzniesiono drewnianą pergolę wraz z altaną. We wschodniej części Ogrodu powstały grupy geograficzne drzew i krzewów wschodnioazjatyckich oraz północnoamerykańskich.

Dalsze plany rozbudowy Ogrodu przerwała wojna. W czasie okupacji Ogród Botaniczny był jedyną działającą placówką Uniwersytetu Jagiellońskiego. W 1940 roku wywieziono z niego kilkaset cennych roślin do ozdobienia rezydencji gubernatora Franka w Krzeszowicach. Profesor Szafer został w 1941 roku zwolniony ze stanowiska dyrektora, gdyż odmówił współdziałania z hitlerowcami. Jego miejsce zajął Niemiec Wilhelm Herter, którego działania mogły doprowadzić do upadku Ogrodu. W listopadzie 1941 roku Herter rozpoczął akcję palenia uniwersyteckich sprzętów. Trzy lata później zmuszony był potajemnie opuszczać Kraków, a jego funkcje przejął do końca wojny Bogumił Pawłowski. Zbiory krakowskiego Ogrodu przetrwały okres wojny dzięki polskim ogrodnikom i asystentom, m.in. Jadwidze Dyakowskiej,  Bogumiłowi Pawłowskiemu, Janowi Walas, Bronisławowi Jaroń. Botanicy pod patronatem Szafera prowadzili w czasie wojny także tajne nauczanie. 

Po wojnie na swoje stanowisko powrócił profesor Szafer. Straty, jakie poniósł Ogród nie były jednak bardzo rozległe – utracono tylko ok 1200 gatunków. Dlatego też krakowski Ogród stał się źródłem roślin dla innych polskich placówek.

W 1946 roku dzierżawiona zachodnia część Ogrodu została zwrócona właścicielom. Znajdującą się do tej pory na tym terenie kolekcję roślin leczniczych przeniesiono na południowo-wschodni kraniec Ogrodu. Założycielem kolekcji był Wojciech Roeske, a część środków na zorganizowanie działu pochodziła od Okręgowej Izby Aptekarskiej. W 1954 powstała niska, dwuskrzydłowa szklarnia Holenderka, w której zgromadzono zbiory storczyków.

Kolejne powiększenie terenu Ogrodu miało miejsce w 1958 roku, kiedy to Ogród osiągnął niezmienioną do dziś powierzchnię 9,6 ha. Dwa lata później na emeryturę odszedł profesor Szafer, jednak do swojej śmierci w 1970 roku mieszkał na miejscu i pełnił funkcję przewodniczącego Rady Naukowej Ogrodu Botanicznego.

W latach 1959 – 1966 w południowej części Ogrodu wybudowano wysoką palmiarnię wraz z oranżerią. Dla uczczenia jubileuszu 600-lecia Uniwersytetu Jagiellońskiego szklarnię nazwano Jubileuszową. Na przeciwko niej powstało alpinarium ze sztucznym stawem i potokiem oraz zagajnik bzu.

Kazimierz Szczepanek został dyrektorem Ogrodu w 1973 roku. W wyniku wcześniejszego rozdzielenia Ogrodu i Instytutu Botanicznego konieczne było założenie nowej pracowni naukowej oraz odnowienie Ogrodu.

W roku 1972 pojawił się projekt wybudowania teatru muzycznego w północno-wschodniej części Ogrodu. Przedsięwzięcie to miało zająć obszar 1 ha. Konsekwencją budowy miało być obniżenie poziomu zwierciadła wód gruntowych, co pociągnęłoby za sobą zniszczenie drzew. Pomimo licznych protestów projekt budowy został zatwierdzony, a termin jej rozpoczęcia wyznaczono na 1974 rok. Dwa lata później przeprowadzono szeroko rozpowszechnioną akcję obrony Ogrodu, która zakończyła się sukcesem jego miłośników. Wystosowano pismo do ministerstwa z postulatem zapewnienia prawnej ochrony wszystkim polskim ogrodom botanicznym. W konsekwencji tych wydarzeń, w dniu 28 maja 1976 roku, krakowski Ogród Botaniczny wpisano do rejestru zabytków, jako cenny obiekt przyrody, pomnik historii nauki, sztuki ogrodniczej i kultury.

W 1978 roku w pomieszczeniach dawnego Obserwatorium Astronomicznego, stanowiących do tej pory mieszkanie profesora Szafera, urządzono Muzeum, a w kolejnych latach rozpoczęto prace nad dokumentacją jego zbiorów. Opracowano dokumentację dotyczącą kolekcji żywych roślin.

Rok 1980 przyniósł kolejne prace w palmiarni. Stało się bowiem konieczne jej podwyższenie ze względu na ponad 100-letnie palmy, które dotykały już dachu szklarni. W maju 1983 roku Ogród Botaniczny UJ obchodził swoje 200-lecie, a w czasie sesji naukowej, zorganizowanej z tej okazji, otwarto stałą ekspozycję Muzeum.

Od 1992 do dziś (2007) dyrektorem Ogrodu jest Bogdan Zemanek. W latach 90-tych zrealizowano konieczne prace remontowe. W 1993 roku oddano do użytku zrekonstruowany zgodnie ze stanem z 1926 roku kompleks szklarni Victoria. We wszystkich szklarniach dokonano wymiany systemu ogrzewania z węglowego na olejowe. W 1994 r. Muzeum zyskało status pracowni o nazwie: Muzeum Botaniczne i Pracownia Historii Botaniki im. J. Dyakowskiej. W 1995 roku Ogród Botaniczny rozpoczął współpracę z teatrem „Stygmator” oraz zespołem muzyki dawnej „Academia degli Animosi”. W ten sposób rozpoczęto pod hasłem „natura-kultura w Ogrodzie Botanicznym” promocję kultury.

W roku 2000 przeprowadzono remont kaktusiarni w kompleksie Victoria. Wiek XXI przyniósł dalsze remonty, przebudowy i rearanżacje w Ogrodzie, zarówno szklarni jak i poszczególnych działów.

Zbiory Muzeum Botanicznego o Pracowni Historii Botaniki im. J. Dyakowskiej

Muzeum zajmuje wnętrza Collegium Śniadeckiego o powierzchni 165 m², z wyjściem na taras prowadzący do najstarszej części Ogrodu Botanicznego.

Ekspozycja stała Muzeum zajmuje 4 sale ekspozycyjne. Wystawa w dwóch pierwszych salach przybliża historię Ogrodu Botanicznego UJ, w tym plany, ryciny, portrety oraz szafy biograficzne dyrektorów Ogrodu – Szafera i Pawłowskiego. Ponadto w zbiorach znalazły się fragmenty pni i próbki drewna drzew i krzewów dziko rosnących oraz uprawianych w Polsce, a także szafka dendrologiczna wykonana dla Antoniego Wagi w 1840 roku z 260 próbek krajowych i tropikalnych gatunków drzew. W sali trzeciej zgromadzono rośliny nagozalążkowe, zaś w czwartej sali znajduje się wystawa eksponatów tropikalnych roślin z Jawy i sąsiednich wysp, Afryki, a także pnie palm i owoce z Ogrodu Botanicznego UJ.

Oprócz stałej ekspozycji w Muzeum organizowane są także wystawy czasowe. Kilka razy w roku odbywają się wystawy malarstwa i fotografii związanej z botaniką.

Añade tu comentario

Su opinión

Comparte tus pensamientos

Tu apodo:
Título:
Tu comentario:

Calificación:

 

Nadie ha dado todavía una opinión. Si quieres compartir tus propias impresiones, recomendar el objeto o para advertir a alguien por favor describir aquí.

El come2europe.eu los editores no asumir la responsabilidad de las declaraciones de los Netizens publicados en el servicio de sitios web, y se reserva el derecho a corregir, reducir o eliminar los comentarios que contengan prohibida por la ley, también reconoció ofensivamente o infringir las normas de contenido social en contra de su voluntad